Czuwaj

9/2001

 Poprzedni numer  Strona nadrzędna  Następny numer
PRZED ZJAZDEM ZHP

Projekt gimnazjum

Nowa struktura polskiego szkolnictwa, likwidująca ośmioklasowe szkoły podstawowe, zachwiała ugruntowane w nas wyobrażenie harcerskiego wzrastania: od zucha, przez harcerza po harcerza starszego. Chcąc nie chcąc, trzeba się zastanowić: czy dotychczasowy sposób funkcjonowania drużyn (w ogromnej przecież większości związanych ze szkołą) jest dobry w dzisiejszej edukacyjnej rzeczywistości. Taka refleksja nasunęła się chyba większości drużynowych - i harcerskich, i starszoharcerskich. Problem ten stał się treścią prac, które objął "Projekt Gimnazjum".

Zapewne większość czytelników słyszała (i czytała) o tym projekcie. Teraz nadeszła pora prezentacji rezultatów, aby wyniki wcześniejszych badań mogły zostać już przynajmniej wstępnie zweryfikowane w rzeczywistości (dopiero w tym roku mamy pełne, trzyklasowe gimnazja) i w takiej postaci mogły zostać przedstawione zbliżającemu się zjazdowi ZHP.

Po co "Projekt Gimnazjum"?

NIEZBĘDNE było odpowiedzenie w ZHP na następujące pytania:

• Jaki jest cel harcerskiego wychowania w odniesieniu do dziewcząt i chłopców - uczniów gimnazjów?

• Czy potrzebne są zmiany organizacyjne związane z powstaniem nowej "szkolnej" grupy wiekowej? Czy trzeba w związku z tym zmienić tradycyjną strukturę: zuch - harcerz - harcerz starszy (czyli gromada zuchowa - drużyna harcerska - drużyna starszoharcerska)?

• Czy potrzebny jest odrębny program działania dla gimnazjalistów?

• Czy w zaistniałej sytuacji trzeba szukać nowych rozwiązań metodycznych (w ogóle nowa metodyka lub weryfikacja tego, co jest i jakieś innowacje)?

GŁÓWNA Kwatera powołała zespół projektu, kierowany przez członkinię Głównej Kwatery hm. Hannę Radziszewską. Dołączyli do niego pracownicy Wydziału Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego, który objął naukowy patronat nad tym przedsięwzięciem. Z instruktorami "Projektu Gimnazjum" współpracował psycholog - prof. dr hab. Jan Szałański oraz pedagodzy - prof. dr hab. Jacek Piekarski i dr Dobrosław Bilski.

W pierwszym etapie przeprowadzono badania sondażowe. Objęły liczącą około 500 osób grupę harcerek i harcerzy w wieku 13-16 lat oraz podobną grupę ich rówieśników nie należących do ZHP. Odpowiedzi na pytania skierowane do grupy harcerskiej pozwoliły sformułować wnioski dotyczące warunków, w jakich działają drużyny skupiające młodzież w tym wieku, a także programu realizowanego w tych drużynach, form pracy, wykorzystania instrumentów metodycznych. Badanie przeprowadzone w obu grupach posłużyły określeniu, jakie są zainteresowania dziewcząt i chłopców w wieku gimnazjalnym, do jakich wartości przywiązują wagę i czy w tej sferze występują różnice między harcerzami a nie należącymi do harcerstwa.

WNIOSKI z sondażu przydały się już w kolejnej części projektu, która polegała na monitorowaniu pracy wybranych drużyn (było ich prawie czterdzieści, z różnych chorągwi). Na spotkaniach z drużynowymi analizowaliśmy, jakie treści programowe (programów centralnych i własnych poszczególnych środowisk) okazują się trafione, jakie nie znajdują odzewu w interesującej nas grupie wiekowej. Analizowaliśmy także aspekt metodyczny pracy drużyn - to, jakie formy działania są najlepsze, jak przebiega zdobywanie stopni i sprawności, jak funkcjonuje system zastępowy. Wspólnie tworzyliśmy optymalny wizerunek harcerza gimnazjalisty, wynikający z potrzeb i oczekiwań dziewcząt i chłopców w tym wieku oraz tradycyjnych harcerskich wartości. Określaliśmy standardy wychowawcze i poszukiwaliśmy środków, jakimi można je osiągnąć.

OPRÓCZ wyników badań na tym etapie bardzo pomocne okazało się opracowanie sporządzone przez prof. Szałańskiego, omawiające etap rozwojowy, na jakim znajduje się dziewczyna i chłopak w wieku gimnazjalnym. Materiał ten ma zaletę istotną dla harcerskiego wychowawcy. Różni się bowiem od klasycznych podręczników psychologii rozwojowej pragmatycznym ujęciem tematu i zawiera konkretne wskazówki, jak wykorzystać określone właściwości, predyspozycje młodzieży w wieku gimnazjalnym.

Wnioski z ponaddwuletniej pracy zespołu "Projekt Gimnazjum"

BEZSPRZECZNIE w naturalny sposób wyodrębniła się grupa wiekowa 13-16-latków. "Odstawanie" 13-latków od młodszych kolegów i koleżanek dawało się zaobserwować i wcześniej, utworzenie gimnazjów tylko to zjawisko spotęgowało (samo zjawisko jest naturalne i spowodowane cechami rozwojowymi). Dziewczęta i chłopcy w tym wieku nie wtapiają się też w prawie dorosłą grupę licealistów. Rzuca się w oczy fakt, że niełatwo jest łączyć w jednym podstawowym zespole działania 11- i 16-latków - nawet przy dobrze rozwiniętym systemie zastępowym. Równocześnie jednak w większości analizowanych środowisk daje się zauważyć przywiązanie do istniejącego stanu rzeczy i niechęć do "rozbijania" już istniejących drużyn, w których są harcerze ze szkoły podstawowej i gimnazjum. Okazuje się również, że sporo drużyn "podstawówkowych" wykazuje ekspansję na teren gimnazjum. Mało jest za to do tej pory drużyn, których macierzyste środowisko stanowi gimnazjum.

W trakcie prac zespołu narodził się termin "poszukiwacze", w pełni oddający ideę postawy życiowej 13-16-latków (w roboczych sformułowaniach młodszych od gimnazjalistów nazywaliśmy "odkrywcami", a starszych - "wędrownikami"). Nasz gimnazjalista poszukuje bowiem wiedzy i doświadczeń w różnych dziedzinach, próbuje wielu różnych form działania, służących rozwijaniu własnych zainteresowań i umiejętności. Uczy się - w praktyce - zasad samorządności i demokratycznego podejmowania decyzji. Przygotowuje się do wyboru dalszej harcerskiej drogi - działania w grupie rówieśniczej lub służby instruktorskiej.

PROGRAM i sposób pracy harcerzy gimnazjalistów powinien służyć wychowaniu człowieka samodzielnego, aktywnego, kreatywnego, odpowiedzialnego, identyfikującego się z organizacją, świadomego obywatela, aktywnego w społeczności lokalnej. W dodatku program powinien prowadzić do tego, aby szesnastoletni harcerz miał system wartości ukształtowany zgodnie z harcerskimi ideałami, znał tajniki harcerskich technik, nabrał doświadczeń obozowych.

OGÓLNOZWIĄZKOWE propozycje programowe trzeba formułować tak, aby dawały się "stopniować", to znaczy pozwalały budować zadania odpowiednie do zainteresowań, potrzeb i możliwości dziewcząt i chłopców w różnym wieku. W części skierowanej do gimnazjalistów taki program musi zakładać swobodę poszukiwań i rozwoju zainteresowań, co przekłada się w działaniu drużyny na pewnego rodzaju specjalizację, chociaż jeszcze nie tak konsekwentną, jak w przypadku harcerzy starszych.

GRUPA harcerzy gimnazjalistów korzysta z form i sposobów pracy tradycyjnie przypisywanych metodyce harcerskiej, ale można określić, które z nich preferuje. W zdobywaniu stopni przez 13-16-latków daje się zauważyć wyraźny kryzys. Można powiedzieć, że widoczny jest brak jednego stopnia, na poziomie właśnie gimnazjalnym. Można również stwierdzić, że w obecnym podstawowym zestawie sprawności niewiele z nich jest atrakcyjnych dla ucznia gimnazjum - są albo za łatwe, albo wysoce specjalistyczne, albo w ogóle nieadekwatne do realiów życiowych.

INTERESUJĄCYM sposobem działania jest dla gimnazjalistów tradycyjne zadanie zespołowe, mające wiele wspólnego z coraz popularniejszym w gimnazjum projektem. Warto akcentować w pracy drużyn i zastępów gimnazjalnych ten sposób działania, realizowany w grupie rówieśniczej, kształcący umiejętność twórczego działania i odpowiedzialność. Nie od rzeczy jest również sięgnięcie w pracy ze starszymi gimnazjalistami po znaki służb.

NASUWA się jeszcze jedno spostrzeżenie - bardzo potrzebne są związki drużyn (szczepy), skupiające gromady i drużyny w szkole podstawowej i gimnazjum, może także w szkole ponadgimnazjalnej. W takim środowisku dużo łatwiej będzie wychować kadrę dla drużyn, zapewnić np. powrót harcerzy absolwentów gimnazjum jako funkcyjnych do drużyny w podstawówce.

TO najważniejsze, ale nie wszystkie wnioski, jakie wynikają z pracy nad "Projektem Gimnazjum". Jest jeszcze wiele szczegółowych, ale wcale nie marginalnych refleksji. Nie można ich zaprzepaścić. To one właśnie - dotyczące hierarchii wartości, zainteresowań, potrzeb, stosunku do harcerskiego etosu i różnych elementów harcerskiego działania - powinny posłużyć do przygotowania konkretnych programów dla dziewcząt i chłopców 13-16-letnich, do sformułowania może nie zupełnie rewolucyjnej i odmiennej od wszystkiego "metodyki gimnazjalnej", ale - do zebrania i pragmatycznego przedstawienia tego, "co tygrysy lubią najbardziej".

hm. Hanna Radziszewskahm.

hm. Agnieszka Kazek



 Generuje GazEla