MÓJ WYBÓR - WYCHOWANIE W KULTURZE PRAW CZŁOWIEKA

poradnik metodyczny dla drużynowych i namiestników do realizacji zadań z programu "Od samorządności do demokracji"

Ambicją nowego programu "Od samorządności do demokracji" jest wychowanie harcerzy na ludzi społecznie pożytecznych, zmieniających siebie i otaczający świat tak, by coraz bardziej przypominał ten, który widzą przez pryzmat Prawa Harcerskiego i w kalejdoskopie swoich marzeń

Wychowanie harcerzy na członków społeczeństwa obywatelskiego wymaga edukacji z zakresu praw człowieka, dziecka i ucznia oraz przestrzegania w życiu drużyny takich wartości, jak wolność, prawda, sprawiedliwość, równouprawnienie, samorządność, tolerancja i przyjaźń. Z nich wywodzą się zasady harcerskiego wychowania. Te wartości znajdziemy w Statucie ZHP. Jeszcze więcej możemy o nich przeczytać w Konwencji Praw Dziecka, nazywanej światową konstytucją praw dziecka. Dowiadujemy się tu, że młody człowiek "powinien być w pełni przygotowany do życia w społeczeństwie w duchu (...) pokoju, godności, tolerancji, wolności, równości i solidarności". Dlatego też, w każdej dobrej drużynie - a zwłaszcza tej, która podejmie się realizacji zadań z programu - duch ten powinien gościć.

Poradnik "Mój wybór" zachęca cię do tego, byś wybrał drogę wychowania harcerzy w kulturze praw człowieka. Prawa człowieka są nam dane "z natury" i bez nich nie potrafimy godnie żyć. Wrodzona godność i wartość każdego spotyka się u innych z poszanowaniem i ochroną. Poszanowanie praw człowieka i dziecka wyrasta z uznania podmiotowości i wolności każdego z nas. Prawa człowieka pozwalają nam w pełni rozwinąć i wykorzystywać naszą inteligencję, talenty i świadomość, zaspokajać potrzeby.

Czy prawa dziecka są inne niż prawa człowieka? Można powiedzieć, że są to prawa człowieka ograniczone do osób niepełnoletnich. Obejmują dzieci szczególną opieką i ochroną - ze względu ich bezbronność. Prawa dziecka odnosimy przede wszystkim do relacji państwo-dziecko. Jednak coraz częściej podkreśla się, że prawa dziecka (a także prawa człowieka) dotyczą również relacji między ludźmi. To ostatnie stwierdzenie jest dla nas bardzo ważne. Podpowiada, że znajomość praw człowieka i praw dziecka można i trzeba praktycznie sprawdzać w życiu społecznym, także w życiu drużyny. Oznacza to podmiotowe traktowanie każdego z harcerzy: uznanie jego woli i opinii, szacunek dla jego godności i wolności oraz współuczestnictwa harcerza w podejmowaniu decyzji dotyczących jego i zespołu - czyli samorządność. Aby to zagwarantować, drużynowy musi sięgać do znanych instrumentów i elementów metody harcerskiej (np. stopnie harcerskie i system zastępowy). Temu również służy działanie rady drużyny.

Nie możemy zapominać, że drużynowy ma jeszcze jeden obowiązek. Jest nim - zapisane również w Statucie ZHP - rzecznictwo interesów dzieci i młodzieży. Rzecznictwo oznacza "mówienie w czyimś imieniu". Potrzeba do tego siły przekonywania, a często także odwagi. Niezbędna jest znajomość praw człowieka i praw dziecka. Istotna jest umiejętność dostrzegania potrzeb swych podopiecznych i ich kolegów oraz świadomość, że ważnym partnerem dla drużynowego-rzecznika interesów dzieci i młodzieży są rodzice, samorząd uczniowski i nauczyciele.


Wybrane prawa dziecka zawarte w Konwencji o Prawach Dziecka ONZ

Art. 3. Najlepszy interes dziecka. Jest wynikiem uznania godności i podmiotowości dziecka. Oznacza, że wszystkie działania dotyczące dziecka muszą uwzględniać jego dobro.

Art. 12. Prawo do wyrażania swoich poglądów. Dziecko musi bezwzględnie współuczestniczyć w stanowieniu tego, co dla niego najważniejsze i najlepsze. Oczywiście, rodzice i wychowawcy mają prawo dziećmi kierować i pomagać w kształtowaniu poglądów, ale przy poszanowaniu wspomnianej podmiotowości dziecka.

Art. 5. Poszanowanie praw rodziców, którzy mają decydujące zdanie w udzielaniu dziecku rad przy korzystaniu przez nie z praw zawartych w Konwencji.

Art. 6. Prawo do życia i własnego rozwoju, które wyraża wartość indywidualności każdego z dzieci.

Art.14. Swoboda myśli, sumienia i wyznania, które również wyrażają wartość indywidualności każdego z dzieci.

Art. 16. Ochrona prywatności, w tym korespondencji i życia rodzinnego.


GODNOŚĆ I WOLNOŚĆ DZIECKA

Czy potrafimy dostrzec w dziecku jego godność? Jeśli tak, pewnie oczywista jest dla nas indywidualność i pozytywności metody harcerskiej. Te cechy metody skłaniają bowiem do rozwijania tego, co w człowieku najlepsze (o tym przypominają też prawa dziecka!). Dla drużynowego oznacza to przede wszystkim wzmacnianie w jego podopiecznych poczucia własnej wartości. Wynika z tego chociażby potrzeba uznania i nagradzania oraz bezwzględny zakaz stosowania kar fizycznych i wszelkich kar poniżających (ośmieszających, zbyt surowych, "wytykających" braki).

Ćwiczenie

Godność - czym jest?

Ćwiczenie pochodzi z książki Krystyny Ostrowskiej "W poszukiwaniu wartości" 1. Celem ćwiczenia jest ukazanie, na czym polega utrata godności i w jaki sposób ludzie bronią godności. Ukazanie, że godność może być związana z pełnionymi rolami społecznymi. (...)

Prowadzący przed rozpoczęciem ćwiczenia przygotowuje kartoniki z wypisanymi rolami, jakie ludzie mogą pełnić w życiu społecznym czy państwowym, np. prezydent, premier, minister, prymas, dyrektor, burmistrz itp. (liczba ról uzależniona jest od wielkości grupy, im grupa większa, tym więcej ról trzeba przygotować, w ten sposób, by dokonał się podział grupy na 2 zespoły). Uczestnicy losują kartki z napisami; osoby, które wylosowały odpowiednie funkcje, opracowują schemat działania w tej roli. Pozostali uczestnicy informowani są, że mają jedyną w swoim rodzaju szansę bezpośredniego kontaktu z osobami pełniącymi ważne funkcje państwowe i społeczne. Ich zadaniem jest przygotować sobie jakąś sprawę, z którą chcą pójść do wybranej osoby (można polecić, żeby uczestnicy napisali swoją prośbę). Każda osoba powinna mieć możliwość rozmowy z jednym z przedstawicieli władz. Jednocześnie do wszystkich reprezentantów ktoś powinien zwrócić się o pomoc.

Po przygotowaniu scenariuszy odgrywania swoich ról uczestnicy po kolei prezentują swoje sprawy i wysłuchują możliwości ich załatwienia. Gdy ostatni uczestnik przedstawia swoją sprawę i otrzyma odpowiedź, następuje zmiana ról.

Uczestnicy dzielą się swoimi wrażeniami z przebiegu ćwiczenia, zwracając uwagę na następujące kwestie:

- Jak się czuli, gdy sprawowali władzę?

- Czy zauważyli jakąś zmianę w swoim zachowaniu?

- Czy przyjemniej jest decydować o czymś, czy prosić o coś?

W trakcie tej dyskusji umówiona z prowadzącym osoba wchodzi do pomieszczenia i mówi, że: "Sprawując władzę, uczestnicy naruszyli wiele przepisów prawa i są aresztowani". Zarządza rutynowe postępowanie policyjne: zakaz rozmowy, ustawienie w kolejkę i czekanie na spisanie personaliów, odebranie przedmiotów osobistych, zdjęcie butów, skarpetek itp. Siada przy stoliku i zaczyna spisywać dane osobiste uczestników. Gdy przybliża się do ostatniego uczestnika, wchodzi inna osoba, rozmawia z przesłuchującym, a następnie zwraca się do grupy: "Bardzo przepraszam, nastąpiła pomyłka, proszę się ubrać i zabrać swoje rzeczy".

Prowadzący inicjuje dyskusję: jak uczestnicy się czuli, gdy byli traktowani jak oszuści, przestępcy? Na czym polega różnica w stosunku do tych uczuć, które towarzyszyły im, gdy mieli władzę? Co mogą powiedzieć na temat traktowania człowieka, zwracania się do niego wtedy, gdy ma on władzę i wtedy, gdy nie tylko jej nie ma, ale jest wyrzucony poza nawias społeczeństwa? Co się zmienia, czy naruszamy w jakiś sposób godność człowieka, jeśli tak, to dlaczego?"

Wolność jest drugą, obok godności, podstawową wartością wynikającą z praw człowieka. Oznacza ona możliwość wyboru - czyli wolność sumienia, myśli lub wyznania. Nie możemy harcerzom narzucić wartości, lecz jedynie sprawić, by je wybrali i uznali za ważne dla siebie. Dla drużynowego oznacza to, że jego zadaniem jest przede wszystkim skłaniać do zadumy nad wartościami, pomagać w ich zrozumieniu i przyjęciu własnej hierarchii (np. pomóc w określeniu roli Boga, a nie "ciągnąć na siłę" do Kościoła).

Ćwiczenie

Świeca 2 

Ćwiczenia to pomoże zrozumieć, jak ważne jest posiadanie hierarchii wartości. Wykonujemy je w spokojnej, zaciemnionej sali. Gdy harcerze się uciszą, drużynowy rozpala kilka świec. Harcerze mają za zadanie chwilę popatrzeć na nie i zastanowić się, co jest niezbędne, aby świeca dawała światło, a co sprawia, że jej płomień jest wyraźniejszy i mocniejszy. Gdy harcerze odpowiedzą na pytanie, drużynowy wskazuje na podobieństwo płonącej świecy i człowieka.

Następnie harcerze na kartkach odpowiadają na pytanie: co człowiekowi jest niezbędne do życia, a co jest mu potrzebne, aby mógł żyć pełnią życia? Po wykonaniu tego zadania, harcerze prezentują swoje odpowiedzi i dzielą się refleksjami.

Ćwiczenie

Drabina

Celem tego ćwiczenia jest określenie wartości wspólnych dla wszystkich członków grupy i porównanie ich z osobistym systemem wartości każdego uczestnika. Może być ono przeprowadzone zarówno w drużynie, jak i w zastępie.

Każdy harcerz rysuje drabinę i umieszcza na niej dziesięć najważniejszych w jego życiu wartości (wartość najważniejsza znajdzie się na samym szczycie). Po uzupełnieniu drabiny harcerze dobierają się w dwójki, przedstawiają sobie nawzajem własne wartości i próbują stworzyć wspólny system - razem wypełnić drabinę. Potem powtarzają to zadanie w czwórkach i ósemkach, aż wreszcie powstanie drabina wartości całej drużyny.

Ćwiczenie

Moja wizja Boga

Ćwiczenie to ma na celu pomóc harcerzom w wyrażeniu własnej wizji Boga. Wskazane jest dla małych grup. Uczestnicy rysują na kartce swoje wyobrażenie Boga. Następnie prezentują prace i opowiadają o uczuciach, jakie towarzyszyły im przy wykonywaniu tego zadania. Drużynowy, zadając pytania, powinien pomóc w tłumaczeniu sensu rysunków.

Ćwiczenie

Tak czy nie?

Ćwiczenie służy temu, aby harcerze uświadomili sobie swój kodeks moralny. Na dwóch przeciwległych ścianach sali drużynowy wiesza kartki: "Tak" i "Nie". Uczestnicy stają na środku sali i słuchają zdań odczytywanych przez drużynowego. Jeżeli zgadzają się z nimi, stają pod ścianą "Tak", jeżeli się nie zgadzają, stają pod ścianą "Nie". Gdy wszyscy już się ustawią, drużynowy pyta kilka osób o motywy wyboru - ustawienia się pod daną ścianą. Przykładowe zdania: Jest Bóg. Najważniejsze w życiu to być szczęśliwym. Dziewczyny są lepsze od chłopców.

Ćwiczenie to jest wskazane raczej dla gimnazjalistów. W zależności od wieku, należy dobrać odpowiednio trudne twierdzenia.

Ćwiczenie

Przesłanie dla ludzi 3 

Celem ćwiczenia jest uświadomienie sobie ważnych w życiu wartości. Harcerze w zastępach budują latawce. Gdy skończą, na jego skrzydłach wypisują (bądź malują) przesłanie od swojego zastępu dla ludzkości, puszczają je na wietrze.


W DRUŻYNIE HARCERSKIEJ Z PRAWAMI DZIECKA NA TY

Wychowanie w kulturze praw człowieka wymaga podmiotowego traktowania każdego z harcerzy. Dzięki niemu harcerze mogą aktywnie współuczestniczyć w działalności drużyny, wiedzą, że "nic o nas bez nas".

Wszystkie dzieci mają prawo wypowiadać się w swoich sprawach. Dorośli powinni brać pod uwagę ich interesy i pragnienia. Konwencja zaznacza, że bez zagwarantowania tej zasady, prawa dziecka pozostaną jedynie deklaracją i "pobożnym życzeniem".

Jak zorganizować pracę drużyny, aby najpełniej wychowywać w kulturze praw człowieka? Najlepiej tak, aby drużyna była samorządna. Samorządność to udział w tworzeniu bliskiego nam świata, podejmowanie i rozwiązywanie dostrzeganych problemów. W samorządnej drużynie harcerze samodzielnie decydują o sprawach, które ich dotyczą.

Drużynowy umożliwia tu różne formy aktywności harcerzy. Troszczy się o ich uczucia i zainteresowania. Przekazuje harcerzom część swych kompetencji. Drużynowego łączą z grupą silne więzi przyjaźni i wspólne zainteresowania. Zwykle jego zadanie polega na sformułowaniu problemu, podczas gdy pracę nad jego rozwiązaniem pozostawia w większości członkom grupy4.



W samorządnej drużynie harcerze:

* starają się postępować zgodnie z Prawem i Przyrzeczeniem Harcerskim,

* razem z drużynowym współtworzą program działania drużyny, a po jego zrealizowaniu oceniają go i podsumowują,

* podejmują zadania, które przygotowują ich do aktywnego uczestnictwa w życiu swej zbiorowości,

* w swoim otoczeniu poszukują sytuacji, w których mogą być pomocni, a następnie podejmują służbę.



Drużynowy samorządnej drużyny:

* daje harcerzom możliwość podejmowania decyzji oraz dzieli się odpowiedzialnością,

* stale informuje ich o sprawach drużyny,

* w pracach grupy stara się uczestniczyć na równi z innymi harcerzami5.

Samorządność w drużynie rodzi zainteresowanie harcerzy działaniem grupy, oznacza realny wpływ na jej pracę i powoduje powstanie poczucia odpowiedzialności za nią. Ponieważ harcerze wiedzą, że ich zdanie jest ważne i zostanie wysłuchane, szukają możliwości doskonalenia drużyny. Dzięki temu drużyna stale się rozwija, a harcerze stają się aktywni.

Jak zorganizować drużynę, by zapewnić współuczestnictwo harcerzy w podejmowaniu decyzji? Podejmowanie i konsultowanie decyzji w drużynie zapewnia prawidłowe funkcjonowanie rady drużyny oraz systemu zastępowego. Daje to harcerzom szansę na samodzielne decydowanie i odpowiedzialność. Członkowie rady drużyny reprezentują interesy poszczególnych zastępów. Podejmują decyzje dotyczące wszystkich, szanują poglądy mniejszości. Jej działalność odgrywa największą rolę przy planowaniu, realizowaniu i sumowaniu pracy drużyny, zwłaszcza zadań zespołowych. Każde zadanie musi odpowiadać zainteresowaniom oraz potrzebom wszystkich harcerzy, stąd decyzja o jego podjęciu musi być wspólna.

Rada drużyny i zastępy nie mogą istnieć tylko na papierze, bez żadnego wpływu na działalność drużyny. Właśnie ich działanie uczy odpowiedzialności za słowo, umiejętności dyskutowania, przekonywania do swoich racji, szanowania zdania innych, współpracy.

Ćwiczenia

Mój interes

Celem ćwiczenia jest rozwijanie umiejętności określania swoich interesów. Drużyna siada w kole. Drużynowy przedstawia różne sytuacje (wyjazd na rajd hufca, udział w akcji "Znicz", sprzątanie harcówki). Harcerzy zastanawiają się i zapisują na kartce, jaki mają interes w wykonaniu tego zadania. Gdy każdy zapisze swoją odpowiedź, po kolei odczytują swoje notatki.

Ćwiczenie

Zawsze jest jakieś wyjście

Celem ćwiczenia jest rozwijanie umiejętności osiągania kompromisu. Każdy zastęp dostaje opis sytuacji, która pozornie wydaje się nie do rozwiązania. Zadaniem zastępów jest znalezienie rozwiązania sytuacji.

Przykładowe sytuacje:

- Tomek chce jechać na harcerski rajd, którego jest współorganizatorem. Jego rodzice nie chcą się zgodzić, gdyż z powodu przygotowań do rajdu "zawalił" dwa sprawdziany w szkole. Jak rozwiązać tę sytuację?

- Drużyna na obozie ma do wyboru grę terenową i wyjście do muzeum. Zarówno jedna, jak i druga możliwość ma wielu zwolenników. Jak rozwiązać tę sytuację?

Ćwiczenie

Na co wydać pieniądze?

Celem ćwiczenia jest rozwijanie umiejętności osiągania kompromisu. Na zbiórce ogłaszamy, że drużyna otrzymała 2000 złotych. Jednak każdy zastęp ma inny pomysł na wydanie tych pieniędzy. Jeden chce wyremontować harcówkę, drugi kupić nowe namioty, zaś zastęp trzeci przeznaczyć na dofinansowanie obozu. Zadaniem harcerzy jest stworzenie planu wydatków, który będzie wszystkich satysfakcjonował.

Aby mechanizmy współuczestnictwa były skuteczne, konieczna jest wśród harcerzy równość, tolerancja, zrozumienie i braterstwo. Te postawy, wynikające także z Prawa Harcerskiego, są niezbędne w życiu dzieci. Bo jak harcerze mają dyskutować i podejmować decyzje, jeżeli nie będą się do siebie odnosić z przyjaźnią i uśmiechem, szanować swoich poglądów? Dzięki braterstwu atmosfera w drużynie jest miła, sprzyja pracy i zabawie. Kapitalne znaczenie ma tu osobisty przykład drużynowego, który daje świadectwo jedności myśli, słów i postępowania.

Ćwiczenie

Moje braterstwo

Celem gry jest stworzenie okazji do określenia cech przyjaciela i wzajemnego lepszego poznania się członków grupy. Każdy harcerz na kartce, w kilku zdaniach, reklamuje siebie jako przyjaciela. Następnie reklamy zostają wrzucone do jednego worka. Uczestnicy losują kartki i odczytują głośna, a grupa zgaduje, kogo dana reklama dotyczy.

Ćwiczenie

Gdybym był nim, gdybym była nią...

Celem ćwiczenia jest stwarzanie możliwości do "wejścia w skórę" innej osoby. Ćwiczenie służy także integrowaniu zespołu. Harcerze dobierają się w pary. Osoba A opowiada partnerowi autentyczną, trudną sytuację, jaka spotkała ją w życiu. Po wysłuchaniu osoba B ma udzielić opowiadającemu rady, jak powinien był się zachować. Po wykonaniu zadania następuje zmiana ról.

Po ćwiczeniu warto porozmawiać z harcerzami o tym, czy łatwo jest wczuć się w sytuację innego człowieka.

Ćwiczenia

Święty Mikołaj

Celem ćwiczenia jest uwrażliwienie harcerzy na potrzeby i pragnienia innych osób. Ćwiczenie poprawia atmosferę w grupie.

Do wspólnego worka każdy harcerz wrzuca pięć kartek ze swoim imieniem lub przezwiskiem. Po ich wymieszaniu każdy losuje pięć różnych kartek z imionami koleżanek i kolegów, a następnie zastanawia się, co sprawiłoby przyjemność wylosowanej osobie. To, co wymyśli, rysuje lub opisuje na odpowiedniej kartce.

Chodzi tu oczywiście o jak najtrafniejsze odczytanie pragnień i oczekiwań wylosowanych osób. Po wypełnieniu prezentami wszystkich pięciu karteczek, podchodzimy do odpowiednich osób i wręczamy im "prezenty".

Ćwiczenie warto zakończyć rundką odpowiedzi na pytania:

- czy łatwo było być Świętym Mikołajem?

- czy innym udało się trafnie odczytać moje pragnienia?

Wychowanie do równości i tolerancji zakłada również prawo dzieci do wypowiadania swoich poglądów. Jednym ze sposobów ich zagwarantowania w drużynie jest stworzenie kodeksu zastępu, konstytucji drużyny. Jest to również świetną szkołą kompromisu i świadectwem samorządności harcerzy.

Ćwiczenie

Wymarzona drużyna

Celem zadania jest zdefiniowanie wymarzonej grupy oraz ustanowienie jej zasad. Harcerze siadają wygodnie, zamykają oczy i wyobrażają sobie wymarzoną drużynę. Starają się określić wzajemne relacji osób, sposób zachowania, odnoszenia się do siebie, rządzące zasady. Następnie, już całą drużyną, odpowiadają na pytanie: jaka była ta grupa, co wpływało na to, że była najlepszą z najlepszych. Odpowiedzi zapisujemy na tablicy. Na ich podstawie formułujemy zasady, które powinny rządzić naszą grupą. Stworzony kodeks możemy poddać pod głosowanie i zobowiązać się do jego przestrzegania.

Ćwiczenie

Moje prawa i obowiązki

Celem ćwiczenia jest ukazanie związku praw dziecka i jego obowiązków w drużynie. Ćwiczenie jest przeznaczone dla harcerzy w wieku gimnazjalnym.

Harcerze wypisują wspólnie swoje obowiązki w drużynie. Wybierają najważniejsze i analizują ich znaczenie dla drużyny, określają, skąd one się biorą (np. decyzja rady drużyny, przynależność do drużyny, polecenie drużynowego). Oceniają, które z nich biorą swój początek z ich praw (np. z decyzji rady drużyny, ze współuczestnictwa, z przynależność do drużyny, z wolności zrzeszania się).

Współuczestnictwo zakłada podmiotowe traktowanie każdego harcerza. W tym stwierdzeniu chodzi zarówno o wysłuchiwanie jego opinii i poglądów, podejmowanie decyzji z ich poszanowaniem, jak też zagwarantowanie prawa do rozwoju swoich zainteresowań.

Rozwojowi harcerzy służą stopnie i sprawności harcerskie. Dobrze wykorzystywane dają możliwość wydobycia i rozwijania tego, co w nich najlepsze. Dlatego też najważniejszą sprawą jest indywidualizacja - rozpisywanie wymagań na konkretne zadania, wynikające z potrzeb harcerki czy harcerza. Nie można tego dokonać bez jego udziału. W planowaniu prób kolejnych zdobywanych stopni, musi on coraz bardziej samodzielnie uczestniczyć - wspólnie decydować o treści i temacie zadań z próby, o cechach, które chce w sobie rozwinąć, a które zmienić.


DRUŻYNOWY RZECZNIKIEM PRAW DZIECKA

Drużynowy to przede wszystkim wychowawca, opiekun dzieci i młodzieży. To również osoba, która reprezentuje ZHP. Od jego postawy, zachowania zależy wizerunek naszego Związku na zewnątrz. Drużynowy jest też rzecznikiem interesów dzieci i młodzieży w swoim środowisku.

Rzecznictwo interesów dzieci i młodzieży to przemawianie w ich imieniu i występowanie w ich obronie oraz propagowanie w społeczeństwie wiedzy o prawach dziecka i ucznia. Do takiej postawy zobowiązuje każdego drużynowego Statut ZHP.

Najważniejszym miejsce, w którym drużynowy powinien podjąć się realizacji tej roli to sama drużyna i szkoła, do której uczęszczają jego podopieczni. Rzecznictwo wewnątrz harcerskiego zespołu będzie oznaczało:

- reprezentowanie interesów wszystkich harcerzy przy podejmowanych decyzjach (np. w radzie drużyny);

- pomoc w rozwiązywaniu konfliktów między harcerzami przez wspólne określanie ich stanowisk, rozbieżności i nadrzędności celu;

- w miarę możliwości pomoc rodzicom w wychowywaniu - zwłaszcza prezentowanie swoich spostrzeżeń i poglądów wynikających z niedostępnej dla rodziców obserwacji.

Rzecznictwo w szkole jest drugim wyzwaniem dla drużynowego. Jego najważniejszym partnerem w jest tu samorząd uczniowski. W wielu szkołach z pewnością konieczna staje się także działalność rzecznika praw ucznia.

Można się zastanawiać w jakim stopniu fakt tworzenia tej funkcji wynika z bardziej dostrzeganych problemów wokół ucznia, a ile jest wyrazem wkraczających w obszar szkoły tendencji demokratycznych. Rzecznictwo interesów dzieci i młodzieży jest niezbędne dla wychowywania w kulturze praw człowieka. Najważniejsze, by drużynowy - rzecznik dzieci i młodzieży mógł jak najskuteczniej zapewniać ochronę praw dziecka i ucznia w szkole i jej otoczeniu. Zastanówmy się, jak drużynowy może być rzecznikiem interesów dzieci, skoro na co dzień nie pracuje w szkole. Tymczasem to właśnie harcerski instruktor, który na co dzień pracuje z młodzieżą, ma wiele wiadomości o tym, co dzieje się z jego podopiecznymi. To on ma szansę obserwować harcerzy i ich kolegów, widzi komu dzieje się krzywda, komu należy pomóc.

Należałoby się zastanowić, w jaki sposób ma wykonywać swoje obowiązki. Mógłby pełnić swoją funkcję przy hufcu, jako demokratycznie wybrany przez harcerzy, wspierany przez lokalnych rzeczników (czyli drużynowych środowiskowych).

Niezależnie od tego, czy uda się taki stan osiągnąć, funkcja rzecznika jest obowiązkiem każdego drużynowego. Warte podkreślenia jest również to, że o ile w środowisku miejskim dzieci częściej potrafią same zadbać o swój byt, o tyle na wsi jest to bardziej utrudnione. Tam bardzo często dochodzi do łamania ich praw, częściej ze strony rodziców niż szkoły czy nauczycieli.

Jakimi więc cechami powinien odznaczać się drużynowy - rzecznik interesów dzieci i młodzieży?

Można sprecyzować ich katalog. Skuteczny rzecznik to taki, który przede wszystkim ma odpowiednią wiedzę, predyspozycje i wolę działania. Zna prawa dziecka i ucznia, zna problemy młodzieży, jest otwarty i dyskretny. Posiada umiejętność prowadzenia dialogu i argumentacji oraz łatwość wczuwania się w czyjąś sytuację.

Szczególne znaczenie dla jego pracy będzie miał klimat panujący w szkole i środowisku, który sprzyja otwartości na potrzeby dziecka, samorządności uczniów i właściwej współpracy z rodzicami. Pełne korzystanie ze swoich praw przez uczniów jest możliwe tylko przy akceptacji nauczycieli i wychowawców.

Jak wspomniano, pozycja rzecznika będzie zależała od jego wiedzy. Dlatego niezmiernie ważna jest znajomość Konwencji Praw Dziecka i umiejętność wychowywania w kulturze praw człowieka.

Prawo oświatowe dotychczas nie zawiera regulacji, które choćby ramowo wyznaczałyby zadania i uprawnienia rzecznika. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, by tworzyć uregulowania dotyczące działalności rzecznika i na wspólnym posiedzeniu rady gminy czy dyrektorów szkół włączyć je do statutu szkoły.

Poniższy projekt regulaminu może okazać się pomocny w  opracowaniu regulaminu rzecznika w środowisku. Warto zwrócić w nim uwagę na uprawnienia i obowiązki rzecznika praw dziecka. Jest on oczywiście jedynie przykładowy i można go dostosować do potrzeb.

Przy określaniu uprawnień i obowiązków pomocna może być lektura Ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka z 6 stycznia 2000 roku (Dz. U. Nr 6, poz. 69).




REGULAMIN RZECZNIKA PRAW UCZNIA

l. STATUS RZECZNIKA

1. W środowisku działa środowiskowy rzecznik praw ucznia. zwany dalej rzecznikiem.

2. Rzecznik stoi na straży praw ucznia określonych w Konwencji o Prawach Dziecka, ustawie o systemie oświaty i statucie szkoły.

3. Piastuje swoją funkcję z woli ogółu dzieci i młodzież na danym terenie.

4. Jest osobą niezależną, która opiera się na obowiązujących przepisach prawa i zasadach współżycia społecznego promujących poszanowanie i godność człowieka. Zachowuje bezstronność i obiektywizm.

5. Będąc obrońcą praw ucznia uświadamia im poszanowanie praw i godności innych uczniów (dzieci).

6. Propaguje podmiotowe traktowanie uczniów w procesie dydaktyczno-wychowawczym i opiekuńczym. Egzekwuje poszanowanie prawa ucznia jeśli zostały naruszone.

7. Praca rzecznika podlega ocenie ogółu społeczności uczniowskiej w środowisku.

II. UPRAWNIENIA I OBOWIĄZKI

1. Egzekwowanie przestrzegania przepisów prawnych dotyczących uczniów:

a) przyjmowania załatwianie spraw związanych z naruszeniem praw ucznia oraz podejmowanie działań z własnej inicjatywy,

b) korzystanie z najbardziej pożądanych wychowawczo sposobów rozwiązywania problemów ucznia np. wysłuchanie skargi, skonsultowanie sprawy z nauczycielem, wychowawcą, rodzicami; w razie potrzeby zasięganie opinii pedagoga, psychologa, nauczycieli oraz uczniów; udzielanie porad oraz wyrażanie opinii w sprawach z zachowaniem obiektywizmu,

c) w sytuacjach konfliktowych podejmowanie działań mediacyjnych w kierunku rozwiązania problemu i zbliżenia stron do współdziałania,

d) w sprawach wykraczających poza kompetencje, zwracanie się o pomoc do Wojewódzkiego Rzecznika Praw Ucznia.

2. Informowanie władz szkoły o potrzebie zmian w obowiązującym prawie szkolnym w zakresie praw ucznia.

3. Możliwość uczestniczenia w posiedzeniach rad pedagogicznych z prawem przedstawiania na jej forum problemów i wniosków dotyczących praw ucznia.

4. Uczestniczenie w szkoleniach dotyczących jego funkcji.

5. Rzecznik przedstawia ogółowi społeczności szkolnej sprawozdanie ze swojej działalności w ustalonym terminie np. w końcu semestru.

6. Rzecznik przedstawia radom pedagogicznym (dyrektorom szkół) wnioski z prowadzonych postępowań wyjaśniających w ustalonym terminie np. w końcu roku szkolnego.

III. USTALENIA ORGANIZACYJNE W ZAKRESIE SPRAWOWANIA FUNKCJI RZECZNIKA, TRYBU l SPOSOBU WYBORU ORAZ ODWOŁANIA.

1. Funkcję rzecznika może pełnić instruktor - drużynowy wybrany w sposób demokratyczny przez ogół społeczności uczniowskiej czy harcerskiej.

2. Kadencja trwa jeden rok, można ją sprawować wielokrotnie.

3. Wybory rzecznika przeprowadza hufiec.

4. Tryb i sposób wyborów (regulamin ustalają przedstawiciele samorządów uczniowskich działających na danym terenie)

a) wymagana zgoda na kandydowanie,

b) zainicjowanie i przeprowadzenie kampanii wyborczej w porozumieniu z dyrekcjami szkoły,

c) ogłoszenie terminów i miejsca wyborów,

d) ustalenie sposobu wyborów (tajne, powszechne, dobrowolne) i ich przeprowadzenie,

e) ogłoszenie wyników - rzecznikiem zostaje osoba, która uzyskała największą ilość głosów.

5. Tryb odwołania :

a) rzecznik może być odwołany na uzasadniony wniosek co najmniej 25 % uprawnionych do głosowania lub na wniosek osoby pełniącej funkcję z podaniem przyczyn,

b) odwołanie następuje po konsultacji z prezydium samorządów uczniowskich wszystkich szkół działających na tym terenie z komendantem hufca i dyrektorami szkół,

c) w przypadkach odwołania rzecznik pełni funkcje do najbliższego zebrania ogółu przedstawicieli.

W pracy rzecznika pomocna może być Komisja Pomocy Uczniowskiej działająca przy danej placówce, a będąca organem Samorządu Uczniowskiego. Do jej obowiązków będzie należało m.in.:

* pomoc w nauce,

* rozstrzyganie konfliktów między uczniami,

* pomoc w rozstrzyganiu sporów z nauczycielami,

* współpraca z rzecznikiem praw ucznia,

* rzecznictwo w środowisku działania.

Te zadania może spełniać każdy samorząd uczniowski. Dlatego też warto w tych działaniach nawiązać z nim współpracę i wykonać wspólnie zadania, takie jak:

- audycja radiowa pt. "Harcerski rzecznik",

- Księga zwyczajów szkoły, w której uczniowie razem z nauczycielami określą reguły wymarzonej szkoły,

- Konkurs na najlepszy ilustrowany kodeks praw i obowiązków uczniów,

- Konkurs na plakat informujący o prawach i obowiązkach ucznia,.


Wychowanie w kulturze praw człowieka w drużynie harcerskiej, rodzinach i samorządzie uczniowskim jest ważną podstawą kształtowania się społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. Dzięki niemu wspólne staje się rozumienie tego, co w człowieku najlepsze.

Codzienna praca drużynowego metodą harcerską z każdym harcerzem, jego zespołem, współpraca z rodzicami, nauczycielami i samorządem uczniowskim powinna zaowocować większym poszanowaniem praw najmłodszych.

hm. Tomasz Fliszkiewicz, hm. Michał Królikowski (red.), phm. Paweł Smardz



 Generuje GazEla